ઝવેરચંદ મેઘાણી લિખિત 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' માત્ર એક પુસ્તક શ્રેણી નથી, પરંતુ સૌરાષ્ટ્ર-કાઠિયાવાડના ભૂતકાળનું, તેના વીરો, સતીઓ, દાતા અને બહારવટિયાઓના જીવનનું જીવંત દસ્તાવેજીકરણ છે. મેઘાણીએ આ કૃતિ દ્વારા વિસરાઈ રહેલી લોકકથાઓને ગામડે ગામડે ફરીને, લોકબોલીમાં સાંભળીને, અને પછી તેને એ જ 'રસ' (essence) અને 'ધાર' (flow) સાથે સાહિત્યિક સ્વરૂપ આપ્યું છે.
ગાંધીજીએ જેમણે તેમને 'રાષ્ટ્રીય શાયર' નું બિરુદ આપ્યું હતું, તે મેઘાણીએ આ પાંચ ભાગમાં સમાજને એક અમૂલ્ય વારસો અર્પણ કર્યો છે.
વિષય વસ્તુ અને કલા
'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' માં એક-એકથી ચડિયાતી અનેક લોકકથાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે સૌરાષ્ટ્રની પ્રજાના ચારિત્ર્યના વિવિધ પાસાં ઉજાગર કરે છે:
* વીરતા અને ટેક: આ વાર્તાઓ ક્ષત્રિયો, કાઠીઓ અને અન્ય કોમોના શૂરવીરોની મરવાની ટેક અને વચનપાલનની અદ્ભુત ગાથાઓ છે. જેમ કે, ભૂતકાળમાં અન્યાય સામે બહારવટે ચડેલા વીરો, જેઓ પોતાની જાતને લૂંટફાટના બદલે ધર્મની રક્ષા માટે સમર્પિત કરતા હતા.
* દારુણ દાતારી અને ઉદારતા: પુસ્તક એવા મહાન દાતારોની વાત કરે છે જેમણે પોતાના અંતિમ શ્વાસ સુધી આંગણે આવેલાને નિરાશ કર્યા નહોતા. માણસાઈ અને કરુણા આ વાર્તાઓના કેન્દ્રમાં છે.
* સતીત્વ અને શૌર્ય: આ વાર્તાઓ મહિલાઓના અદમ્ય સાહસ, ધર્મ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને તેમના અજોડ સતીત્વની પ્રેરણાદાયક વાતો પ્રસ્તુત કરે છે.
* લોકજીવનની સચ્ચાઈ: મેઘાણીએ માત્ર રાજા-મહારાજાની જ નહીં, પરંતુ ગરીબ ખેડૂતો, ઢેઢ, આહીર, અને આરબ જેવી તમામ કોમના માણસોની ખાનદાની અને નીતિમત્તાને પણ સમાન મહત્ત્વ આપ્યું છે.
🖋️ લેખનશૈલી અને ભાષા
મેઘાણીની લેખનશૈલી આ પુસ્તકની આત્મા છે:
* લોકબોલીનો જાદુ: તેમણે સૌરાષ્ટ્રની પ્રાદેશિક ભાષા (કાઠિયાવાડી બોલી), તેની વિશિષ્ટ કહેવતો અને રૂઢિપ્રયોગોનો સચોટ ઉપયોગ કર્યો છે. આને કારણે વાર્તાઓ જીવંત બની જાય છે અને વાચકને સીધો એ યુગમાં લઈ જાય છે.
* વર્ણનશક્તિ: તેમના વર્ણનો એટલા સચોટ અને કાવ્યાત્મક હોય છે કે પાત્રો, પ્રકૃતિ અને ઘટનાઓ આંખ સામે ખડાં થઈ જાય છે.
* તળપદા શબ્દોનું માધુર્ય: તેમણે સંસ્કૃતનિષ્ઠ ભાષાનો ઉપયોગ કરવાને બદલે તળપદા અને દેશી શબ્દોને સન્માન આપ્યું છે, જે લોકસાહિત્યના મૂળ સ્વરૂપને જાળવી રાખે છે.
મારું નિષ્કર્ષ અને મહત્ત્વ
'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' એ માત્ર જૂની વાર્તાઓનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ ગુજરાતી સંસ્કૃતિનો જીવતો જાગતો ગ્રંથ છે. તે આપણને શીખવે છે કે નીતિ, ધર્મ, વીરતા અને માણસાઈ કોઈ ચોક્કસ વર્ગ કે ધર્મની મિલકત નથી, પરંતુ એ સૌરાષ્ટ્રના દરેક ધૂળિયા માણસમાં વસેલી છે.
આ પુસ્તક દરેક ગુજરાતીએ વાંચવા જેવું છે, ખાસ કરીને નવી પેઢીએ, જેમને પોતાના મૂળિયા અને સંસ્કૃતિના ઊંડા મૂલ્યોને સમજવાની જરૂર છે. મેઘાણી સાહેબે ભૂતકાળના રજકણોને એકઠા કરીને જે 'રસ' સીંચ્યો છે, તે આજે પણ એટલો જ તાજો અને પ્રેરણાદાયી છે.