March 19, 2026
ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવાર જયંતિ
ચૈત્ર શુક્લ પ્રતિપદા, રાષ્ટ્રચેતનાના પ્રભાત સમાન પવિત્ર તિથિ પર જન્મેલા ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવાર માત્ર એક વ્યક્તિ નહોતા, પરંતુ રાષ્ટ્રભાવના, સંસ્કૃતિપ્રેમ અને સંગઠનશક્તિના જીવંત પ્રતીક હતા। તેમનો જન્મ ૧ એપ્રિલ, ૧૮૮૯ના રોજ નાગપુરમાં થયો હતો, જે દિવસ મહારાષ્ટ્રમાં ‘ગુડી પાડવા’ તરીકે ઉજવાય છે — નવા વર્ષના પ્રારંભ સાથે રાષ્ટ્રજાગૃતિનો સંદેશ આપતો દિવસ।
ડૉ. હેડગેવારનું બાળપણથી જ રાષ્ટ્રપ્રેમ પ્રત્યે અદ્વિતીય આકર્ષણ હતું। અપરિપક્વ વયમાં જ તેમના અંતરમાં સ્વદેશ માટે જીવવા-મરવાની પ્રજ્વલિત ચેતના જાગૃત થઈ હતી। વિદેશી શાસન પ્રત્યેનો તેમનો વિરોધ એટલો પ્રબળ હતો કે બાળપણમાં જ તેમણે અંગ્રેજ શાસકો દ્વારા વહેંચાયેલી મીઠાઈને “વિષ સમાન” કહી ત્યજી દીધી હતી — જે તેમની અડગ રાષ્ટ્રનિષ્ઠાનો પ્રગટ અભિવ્યક્તિ હતી।
તેમનો સ્વભાવ હિમાલય જેવી ઊંચાઈ ધરાવતો અને ગંગા જેવી પવિત્રતા સાથે સ્નેહમય હતો। તેમની વ્યક્તિમાં તેજસ્વીતા અને શીતળતા બંનેનો અનોખો સંગમ જોવા મળતો હતો। તેઓ એવા વિભૂતિ પુરુષ હતા, જેમણે પોતાના જીવનને સંપૂર્ણપણે રાષ્ટ્રસેવામાં સમર્પિત કરી દીધું।
કોલકાતા ખાતે અભ્યાસ દરમિયાન તેમણે ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય ભાગ લીધો અને અનેક રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓ સાથે સંવાદ સ્થાપ્યો। તેમણે ડોક્ટરી જેવી ઉજ્જવળ કારકિર્દીનો ત્યાગ કરીને દેશસેવાનું પવિત્ર વ્રત ધારણ કર્યું। લગ્ન અને વૈભવના માર્ગને અવગણીને, જીવનભર બ્રહ્મચર્ય અને રાષ્ટ્રકાર્યને સ્વીકાર્યું — જે તેમની ત્યાગમૂર્તિનો ઉત્તમ દાખલો છે।
૧૯૨૫ના વિજયાદશમીના શુભ પ્રસંગે તેમણે “રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ”ની સ્થાપના કરી, જેનો મૂળ આશય સમાજમાં સંઘટિત શક્તિનું નિર્માણ અને રાષ્ટ્રીય ચેતનાનો પ્રસાર કરવાનો હતો। સંઘની કાર્યપદ્ધતિ દ્વારા તેમણે વ્યક્તિમાં શિસ્ત, સંસ્કાર અને રાષ્ટ્રનિષ્ઠા વિકસાવવાનો અનોખો માર્ગ દર્શાવ્યો।
તેમણે માત્ર સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં જ નહીં, પરંતુ સમાજજાગૃતિ અને યુવાનોના વ્યક્તિત્વ નિર્માણમાં પણ અદ્વિતીય યોગદાન આપ્યું। અસહકાર આંદોલન, સવિનય અવજ્ઞા અને વિવિધ રાષ્ટ્રીય પ્રવૃત્તિઓમાં તેમની ભૂમિકા અત્યંત પ્રેરણાદાયક રહી હતી।
ડૉ. હેડગેવારનું સમગ્ર જીવન એક ઉદ્દાત સંદેશ આપે છે —
“રાષ્ટ્રસેવા એ જ પરમ ધર્મ છે, અને સંગઠન એ જ શક્તિનું મૂળ છે।”
આજના દિવસે, તેમની જયંતિ નિમિત્તે, આપણે તેમના આદર્શોને સ્મરણ કરીને રાષ્ટ્રપ્રેમ, શિસ્ત અને સંસ્કારના માર્ગે આગળ વધવાની પ્રેરણા લઈએ — એ જ તેમની પ્રત્યેની સાચી શ્રદ્ધાંજલિ છે।
