પૂજ્ય રવિશંકર મહારાજ (૨૫ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૪ – ૧ જુલાઈ ૧૯૮૪) ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને ગુજરાતના ગ્રામ્ય વિકાસના ઇતિહાસમાં એક અદ્વિતીય નામ છે. તેઓ માત્ર સ્વાતંત્ર્ય સેનાની નહિં, પરંતુ ગાંધીવાદી વિચારધારાના સચ્ચા અનુયાયી અને જીવનભર સમાજસેવામાં સમર્પિત રહેલા મહાન સમાજસુધારક હતા.
રવિશંકર વ્યાસ તરીકે જન્મેલા તેઓએ મહાત્મા ગાંધીજી સાથે જોડાયા પછી પોતાનું સમગ્ર જીવન રાષ્ટ્ર અને સમાજના કલ્યાણ માટે અર્પણ કર્યું. ૧૯૧૫માં ગાંધીજી સાથે મુલાકાત બાદ તેમનું જીવન સંપૂર્ણ રીતે પરિવર્તિત થયું અને તેઓ સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનના સક્રિય કાર્યકર્તા બની ગયા.
બોરસદ સત્યાગ્રહ, બારડોલી સત્યાગ્રહ, દાંડી યાત્રા અને ભારત છોડો આંદોલન જેવી ઐતિહાસિક લડાઈઓમાં તેમણે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. અનેક વખત જેલવાસ ભોગવવા છતાં તેમનો આત્મબળ અને દેશપ્રેમ અડગ રહ્યો.
સ્વાતંત્ર્ય બાદ પણ તેમનું જીવન સમાજસેવામાં જ સમર્પિત રહ્યું. તેમણે અંત્યજ ઉદ્ધાર, ગ્રામ વિકાસ અને પછાત વર્ગોના પુનર્વસન માટે વિશેષ કાર્ય કર્યું. ખાસ કરીને પટણવાડિયા અને બરૈયા સમુદાયના જીવનમાં સુધાર લાવવા માટે તેમનું યોગદાન નોંધપાત્ર રહ્યું છે.
વિનોબા ભાવેના ભૂદાન આંદોલનમાં જોડાઈને તેમણે દેશભરમાં પદયાત્રા કરી અને જમીનવિહોણા ગરીબોને જમીન મળે તે માટે પ્રયત્નો કર્યા. તેઓ માનતા હતા કે સાચો વિકાસ ગામડાંઓમાંથી જ શરૂ થાય છે.
૧૯૮૪માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમના સન્માનમાં ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી, જે તેમના રાષ્ટ્રપ્રેમ અને સેવા ભાવનાનો સ્વીકાર છે. આજે પણ ગુજરાત સરકાર તેમના નામે સમાજસેવાના ક્ષેત્રે એવોર્ડ આપે છે.
૧ જુલાઈ ૧૯૮૪ના રોજ તેમનું અવસાન થયું, પરંતુ તેમનો વિચાર, તેમની સેવા અને તેમનો સંઘર્ષ આજે પણ સમાજ માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત છે.
અંતમાં કહી શકાય કે પૂજ્ય રવિશંકર મહારાજ માત્ર એક વ્યક્તિ નહિં પરંતુ એક વિચારધારા હતા, જે આજે પણ ગુજરાતના વિકાસ અને સમાજસેવાની ચેતનામાં જીવંત છે.
